9.5.11

As cardelinas no son royas.


Os Cardinals son o equipo de béisbol de St. Louis, y ye una de as (no guaires) cosas de a ciudat que fa sentir orgüellosos a os suyos habitants. A verdat ye que no heba pensau en l'orichen de o nombre, ni por qué apareixeba un paixariquet de plumas royiscas en o logo de o equipo. Dica que ahier, preguntando a una americana que qué paixarico yera o que cantaba en ixe momento, me dició "¿ixe royo? ye un cardinal, como l'equipo de béisbol nuestro". O nombre me fizo acordar-me de as cardelinas aragonesas, y de a etimolochía que proponeba Coromines, dende o latín vulgar CARDELIS, derivau de CARDUS, por a supuesta afición d'istos paixaricos por a simient d'ixa planta.

Se me feba raro, pero no imposible, que os cardinals americanos (y me refiero a os paixaricos, no a os chugadors de béisbol) tenesen o mesmo orichen etimolochico. Acabo de mirar-me en a wikipedia (que no sé si ye a millor fuent ta rechirar etimolochías, pero sí a que más a man tiengo agora mesmo) y diz que o nombre d'istos cardinals viene de as ropas royas que cubren a os cardenals catolicos. Dimpués m'he meso a chugarriar con as etimolochías, imachinando que a forma aragonesa cardelina no fuese que l'acorzamiento de *cardenalina, pero claro, as cardelinas no son royas. A pregunta que m'ocurre agora ye, ¿a os cardinals les farán goi as simients de os cardos? Porque igual, quí sabe, o nombre de a paixarico se nos lo copión os americanos a os aragoneses. Por qué no. En atra entrada de o blog, charraré de a historia (reconstruyida e hipotetica) d'una parola que creigo d'orichen aragonés y que cruzó l'Atlantico.

2.5.11

Chusticia u revancha.


Hue me preguntaba uno de os míos alumnos norteamericanos que qué me pareixeba la muerte d'Osama bin Laden, encara que, por estar estranchero, ixo no m'afectase. En primeras, l'he teniu que recordar que os Estaus Unius no son o unico país de o mundo que ha siu atacau por o terrorismo y que, charrando solament de terrorismo islamista, en Madrid teniemos os atentaus de l'11-M, de os quals no guaires norteamericanos han sentiu charrar. Tamién l'hese puesto recordar que a politica internacional norteamericana ha llevau a cabo actos terroristas quan l'ha pareixiu convenient, y que historicament respetar a legalidat internacional no ha estau una de as prioridatz de Washington. Pero por razons obvias no l'he feito.

No me fa duelo que haigan acabau con ixe perturbau, pero tampoco no me veigo capaz de fer-me contento y celebrar-lo como belunos (no guaires) han feito aquí. L'11-S fue demasiau terrible como ta fer fiesta hue con enchaquia de a muerte de Bin Laden. Tamién me pareixe terrible que totz ixos discursos sobre o imperio de a lei, o estau de dreito y todas ixas retolicas con as que os mainates mundials s'implen a boca no son que ixo, discursos sin conteniu, quan conviene. ¿Mereixeba Bin Laden un chuicio chusto? ¿Mereixeban os presos de Guantánamo ser torturaus ta obtener as informacions que han menau a la captura de o "public enemy number one" de as dos zagueras administracions norteamericanas? ¿Mereixe o pueblo norteamericano a infantilización a la que lo condena la suya televisión? En totz os canals y todas horas se i puede veyer as imachens de as ¿espontanias? concentracions de chent chilando "iu es ei! iu es ei!" en Times Square (Nueva York) u enfrent de a Casablanca (Washington). As entrevistas a familiars de fenecius en l'11-S, proclamando l'orgüellos de sentir-se americanos, se i suceden igualment. S'ha feito chusticia, diz que.

¿Por qué lo claman "chusticia" quan quieren decir "revancha"? No digo que no i haiga revanchas chustas, ni que a chusticia no pueda estar inchusta, pero ye important no trafucar os dos conceptos. Especialment, en un país que os suyos dirichents han estau expiertos en exportar inchusticia por tot. Sisquiera no totz en o mundo tiengan a mesma set de revancha que belunos aquí han mostrau, porque si ye asinas, no querría estar en a pelleta d'iste pueblo...

3.2.11

Remeranzas que fan olor.


No sé si ye que me voi fendo viello u qué, pero en zagueras me pasa una cosa que no sé cómo clamar... De crío ya me pasó bella vez, pero diferent. M'acuerdo d'un día que iba yo por Zaragoza con un amigo, y en pasar por una aturada de bus, oloré una vafarada d'una colonia que no heba olorau dende os campamentos ta os que, feba anyos, cada verano, íbanos os dos. No embudié, sabeba que yera ixa colonia y sabeba que no la heba tornada a olorar dende alavez. Ya, ya sé que no ye cómo ta fer un remake de O seiseno sentiu, y que cosas parellanas nos en pasa a totz, pero me chocó prou.

Tampoco no ye tan raro que, sin razón aparent, te'n acuerdes de bella cosa. Me pasaba quan tocaba o piano, que de bote y voleo (y asobén por puro aburrimiento) m'acordaba de bell suenio que heba teniu feba muito muito tiempo, pero que no heba recordau nunca antis (u ixo me pareixeba entre que m'esmachinaba por que os míos didos de labrador atinasen en a tecla precisa, sin guaire exito). ¿Qué mecanismo fa que te'n acuerdes de bella cosa espontaneament, sin que i haiga un condicionamiento evident?

O que m'ha pasau bella vez en zagueras ye que, sin razón conscient, me viene ta la cabeza no una remeranza, sino a remeranza d'una percepción sensitiva: una olor, por eixemplo. Fa pocos días yera preparando unas cosas ta o cole quan, sin que i hese garra cosa que lo provocase, m'acordé d'una olor mui concreta, a olor que teneban os linzuelos y as mantas en as camas de a casa de Morata, as pocas veces que íbanos en hivierno. No sé si sabré definir con parolas ixa olor... yera olor a linzuelos limpios, pero alzaus en un almario dende o verano. Yera olor a casa freda pero en proceso de calentar-se, dimpués de que yaya enchegase a calefacción á gasolio. No yera desagradable alavez, pero a la luz de a memoria se me fizo maravilloso. Y sin explicación aparent, me venió ta la memoria l'atro día, entre que escribiba qué misió lo qué ta una clase de l'atro'l día (y prou que sin garra relación).

19.11.10

"...and still the heart was one".

Mr. McKenzie, o profe d'inglés de o mío instituto, me pasó fa poco un poemeta de Rhina Espaillat, una autora norteamericana (naixida en a Republica Dominicana) que escribe en inglés y en espanyol. O títol de o poema ye Bilingual/Bilingüe, y nos da una anvista bien diferent de o contauto de luengas (en iste caso, l'inglés y o espanyol en os Estaus Unius). Y digo diferent porque "os de l'aragonés" no somos acostumbraus a pensar en o castellano como fabla minorizada en situación de diglosia, como en ye aquí.

Podetz leyer (y escuitar) a versión orichinal de o poema d'Espaillat punchando en iste enrastre, pero si l'inglés no ye o vuestro fuerte, m'he atreviu a fer una traducción ta l'aragonés, metendo en letra cursiva o que yera en castellano en l'orichinal. Ve-te-me a traducción:

O mío pai las quereba separadas, la una astí
l'atra aquí
(allá y aquí) como si sabese

que as parolas podrían partir en dos o corazón de a suya filla
y zarrar a parti allena

a tot lo que él yera --o suyo nombre, a suya memoria
(su nombre)-- con una clau que él no podría reclamar.

"Inglés, de puertas ta fuera, espanyol en casa"
dició,
"y basta", pero quí puede trestallar
a parola, o mundo
(mundo y palabra) en una
criatura? Sabeba cómo estar muda

y tozolona. De nueit, en a cama
amogolonaba silabas secretas que leyeba

dica que a mía luenga aprendió a correr
an que a suya trepuzaba. Y encara asinas, o corazón yera uno.

Me fa goi pensar que él lo sabeba, mesmo quan
argüelloso
(orgulloso) de a pluma de a suya filla

aguaitaba
mis versos, meyo aterrorizau
por parolas que amaba pero no quereba sentir.

Fa días que me leyé o poema, y no me lo saco de a cabeza... me pregunto si nunca habrá habiu en Aragón un pai como lo de l'autora, que decise ixo de "o castellano, de puertas ta fuera, en casa, aragonés", cuento que no, que en as casas aragonesofonas s'ha sentiu más ixo de "nino, no hables así, que se te reirán".

Pero se me fa familiar ixa imachen d'estar tozoludo y aprender a amagatons una fabla que os pais consideraban "una pérdida de tiempo", adedicando horas de suenio a leyer y aprender silabas secretas de libros de o Consello que mercaba en a Librería General (a unica que alavez en vendeba en Zaragoza)- u de revistetas como Fuellas, Orache u Prexinallo Berde...

Quí sabe si agora, en o preto de a era dichital, no i habrá bell zagal u bella zagala que leyendo iste poemeta de Rhina Espaillat no se sienta tamién identificau con Rhina y con nusatros. Con os que aprendiemos una fabla a amagatons... y con os que l'aprenderán.

15.11.10

Más sorpresas en o Midwest: edificio d'apartamentos en West Pine Avenue, 4386, en o Central West End de St Louis (a pocos metros de casa mía).

Agora, de más cerqueta, por si no lo veyetz bien:

Casualidatz de a vida... sabeba que i heba un Spanish Lake en o condau de St Louis, y me sonaba tamién un Catalan Loop... pero quan descubrié o nombre d'iste edificio d'apartamentos, a o canto de casa mía, quasi no me lo creigo!

Como aquella vez, fa anyos, en Zaragoza, que en tornar ta casa dimpués d'una nueit d'exceso d'alcohol, pillé de o buzón de casa nuestra una fuella de publicidat (d'una botiga de ropa deportiva, me pareix) y veyé que yera escrita de raso en aragonés... pensé que yera una ilusión optica causada por a zorrera que llevaba, pero resultó que no... ixa vez, lo menos ixa vez, no estió una ilusión.

7.11.10



Dende meyaus d'agosto, soi treballando de profesor d'espanyol en Sant Loís, Misuri, en os Estaus Unius d'America. Tiengo muitas cosas que contar y poco tiempo ta fer-lo (no sé si bel día en tendré prou ta posar-me a escribir-lo tot), pero no podeba asperar más a contar o que me pasó la otro día en Kansas City.

Como en o instituto an que treballo bi ha un grupet d'alumnos que participan en o programa de Bachillerato Internacional (IB, pronunciau "ai-bi", como en inglés...), nos mandón a la profe de francés y a yo ta Kansas City, ta reunir-nos con os profes d'un instituto que fa anyos que son treballando con alumnos d'IB. Nos convidón a observar un par de clases, dimpués de as quals nos reuniríanos ta charrar d'experiencias, materials, evaluacions, etc. En a segunda clase, Mrs. Biggar, a profesora, les pidió a os zagals que me fesen preguntas (en espanyol). Os que más s'animón a preguntar fueron os zagals que millor charraban espanyol, adolescents naixius en EEUU fillos d'emigrants hispanos. Me preguntón si heba apreciau muitas diferencias entre a vida en Espanya y Europa, frent a la vida en os Estaus Unius, si m'heba costau guaire adaptar-me, án viviba en Espanya (por cierto, me resultó curioso que en o mapa d'Espanya que teneban en clase salise Monzón...). Uno d'istos alumnos me preguntó si en Espanya se charraban atras luengas, amás de o espanyol. Le dicié que sí, y que probablement les sonarían o catalán, o euskera, o gallego y... y iba a meter-me a charrar-les de l'aragonés, de l'asturiano y mesmo de l'aranés... pero consideré que yera masiau ta una clase de zagals norteamericanos (con bels hispanos que charraban un espanyol prou bueno, ixo sí). Asinas que rematé decindo "...y atras" (bueno, ixo ya lo dicié en inglés). Sí, reconoixco que sintié bel remordimiento por silenciar l'aragonés, pero bueno, teneba la desencusa de que no yera un publico ni especializau ni especialment interesau.

Alavez, uno de os zagals hispanos que más callau heba estau, devantó a man y me fizo a siguient pregunta: "¿en espanyol se fan servir bellas parolas en francés, verdat?". Yo me quedé sorprendiu, repasé mentalment qué parolas francesas en espanyol le podeban haber llevau a ixe zagal a fer-me semellant pregunta. "No sé guaire bien a qué te refieres... -le dicié- ¿qué parolas francesas conoixes tú en espanyol?"

"Forqueta", me dició. Y no, ista vegada no soi traducindo a conversación en inglés. Dició "forqueta", lo churo. Soi seguro porque le pidié que me repetise a parola. Un zagal de pelello escuro y rasgos latinos acababa de decir "forqueta". "O mío agüelo -continó- siempre le dice forqueta a o tenedor". Le pregunté que d'án yera o suyo agüelo. "D'Aragón, como vusted". "¿De o norte d'Aragón, verdat?", le pregunté. Y asintió. Encara le pregunté si sabeba de qué lugar yera naxiu, pero me dició que no en teneba ni ideya. Alavez sí que le charré de l'aragonés. L'expliqué que en ixa luenga que encara se charra en bellas localidatz de o norte d'Aragón, igual como en catalán, bi ha parolas que a él se le podeban fer francesas, porque yeran apareixidas a la forma que teneban en francés (una luenga muito más conoixida internacionalment, of course), pero que yera una coincidencia debida a l'orichen común, o latín. Dimpués, oportuno como en as pelis y teleseries americanas, o chuflo tocó y a clase acabó. Tenié a reunión con a profesora, nos despidiemos y de camín ta l'aeropuerto die en que no l'heba preguntau a o zagal si o suyo agüelo encara yera vivo.

Mientras l'avión s'aleixaba de tierra, convertindo la ciudat de Kansas en un plano dibuixau de carreras, avenidas, autopistas y barrios residencials, me pregunté qué radio feba -o habría feito- un agüelo aragonés en una ciudat de o Midwest fendo servir polidas parolas aragonesas que no habría puesto -u quiesto- olvidar quan l'ensenyón espanyol. Un espanyol prou diferent de o que os suyos nietos quasi ya no charran, porque a comunidat hispana en o Midwest no ye tan grand como ta resistir a uniformización de l'inglés. Tres cheneracions, dos abandonos lingüisticos. A o güelo le tocaría probablement abandonar en l'arcón de os recuerdos a suya viella luenga aragonesa, y os nietos han feito lo mesmo con a castellana, sentindo-se agora muito más comodos quan charran en inglés que quan lo fan en ixe espanyol dandaloso y pleno d'anglicismos que fan servir en clase de Mrs. Biggar.

Y entre que l'avión s'aproxima ta l'aeropuerto de Sant Loís, me pregunto qué foi yo tamién aquí en o Midwest, ensenyando espanyol en Misuri, quan o que querría fer ye amostrar aragonés en Aragón a os nietos d'aquels agüelos que nos transmitión ista chicota fabla romanica que, una vegada más, viene a trobar-se con yo en as bocas y en os momentos más inasperaus...

28.9.09

Un niedo de palomo en casa mía.

O piso mío tiene una terrazeta an que combiben en pazifico caos a labadora, a caldera de l'augua calién, as bombonas de butano, l'aparato d'aire condizionau y, antimás, un puyal de trastes (bel pote de pintura ixeca, un pozal biello, una gayola de cuan teneba paixaricos...) que asperan cada día que s'esbielle l'amnistía que los salba d'ir ta la basura y que mientres asperan a sentenzia final (si ye que nunca i plega) descansan en un repalmar, a más gran parti de o cual ye practicamén inaczesible ta yo si no m'aduyo con un palo d'escoba.

Ista tardi, cuan tornaba ta casa, un bezino m'ha dito: "Tiens una parella de palomos que t'están fendo niedo en una caixeta que tiens debaixo de l'aparato de l'aire condizionau, mira-te, porque ya be d'estar meyo acabau". Dimpués ha adibiu, con una inasperada miqueta de sensibilidá ecolochica: "Si beyes que ya han poniu, dixa-los estar... pobrez". Y sí, he puyau ta casa y decamín he descubierto una zesteta berde an que teneba -olbidadas de tot- bellas pocas pinzas de tender a ropa. Y astí yera o niedo y, bien se bale, sin güego denguno... Asinas que, por más que m'ha feito duelo, he retirau a zesteta con o niedo. No dixo de preguntar-me qué sentirá o palomo cuan descubra que ya no i ye o que tanto treballo l'ha debiu costar fer.

O mío bezino m'ha dau atra lizión d'ornitolochía, y m'ha dito que ye o palomo masto o que mira una localizazión plazible ta criar, y que cuan le pareix que l'ha trobada, a fembra pone dos unicos güegos. Qué le pasará a o pobre palomo? ¿Lo refusará agora la fembra? ¿Abrá de meter-se a fer-ne atro nuebo ascape? Pobrichón, ya m'ha feito duelo, ya... pero ye que faltan pocos días ta que acabe setiembre y prous días ta que encheguen a calefazión zentral, y malas que biengan os primers fríos, abré d'enchegar bel rato a bomba de calor, y no ye cuestión de saber que chusto debaixo de a salida de l'aire de a bomba i hai un par de pollez de palomo aterrorizaus por o rudio de l'aparatuzio aquel... porque m'estimaría más chelar-me que no cargar con ixe no tan lichero peso.

23.9.09

Senadors, animals y tradizions populars.

Grazias a os nuestros senadors por preserbar istas y atras polidas tradizions populars.

Informa El País de que o Senau ha bulcau una mozión d'ERC contra as "fiestas populars" an que se maltrata animals. A mozión pediba que se modificase una orden ministerial de 2006 que proibiba as fiestas an que se maltratase bel animal, pero curiosamén nomás proibiba "fiestas" de nueba creyazión, no pas as que ya esistiban d'antes (que ye una forma incheniosa de pasar-se por a botonera ixo de DURA LEX SED LEX). Bai, que o conzello de Bubierca, metamos por caso, no puede dezidir abentar una craba dende o campanal, pero os lugars an que tradizionalmén s'ha conserbau iste poliu costumbre pueden seguir fendo-lo sin cudiau y disfrutando antimás de bellas preferenzias ta recullir subenzions de l'Estau y fer promozión en o estranchero.

O caso ye que PP y PSOE han botau chuntos contra toz os demás (toz sabemos que en as grans cuestions siempre i son d'acuerdo) ta que a orden ministerial no tenese efeutos retroautibos, y que qui lo tienga por costumbre puede seguir fendo o bestia con os animals, que pa ixo somos nusatros os animals razionals y, ta caramuello, os amos de a creyazión...

Contino, un bideo con a grabazión de a zaguera edizión d'ixe poliu costumbre -que tanto goi fa a os senadors de o PSOE y o PP- que ye o toro de Tordesillas. Yo no he gosau beyer-lo.

20.9.09

Os seis países d'Iberia.


Leigo en El País un articlo sobre a campaña eleutoral portuguesa y a importanzia que i tienen as relazions con a bezina España. No ye a primera begada que iste diario comenta en os zaguers tiempos a posibilidá d'una "unión iberica", con l'asoziazión d'España y Portugal; fa pocos meses, o diario español replegaba la opinión de no sé quí sobre ixa posibilidá que, en o preto de a crisis, eba ganau adeptos en o país atlantico. Cuento que o nazionalismo español siempre ha teniu á Portugal como oportunidá mitica d'ampliazión enta l'ueste peninsular, y como suenio mitico ye remerau de cabo cuan, talmén ta curar feridas (más bien rasmiazos) como a de o referéndum independentista d'Arenys de Munt.

A yo, trampis. O que sí m'ha trucau l'atenzión ha estau un troz de l'articlo, que cuaterno contino:

Hace diez años, Antonio José Saraiva, ex director de Espresso, semanario de referencia, escribió un artículo polémico en el que señalaba como inevitable el proceso de integración peninsular, y vaticinaba que Portugal acabaría por transformarse en la sexta región de España "junto a Castilla, Cataluña, País Vasco, Galicia y Andalucía".

Tiengo a sensazión de que iste siñor Saraiva no teneba más intenzión que probocar, pero ye prou sintomatico que s'olbidase d'uno de os biellos reinos istoricos d'iste arguellau pelello de toro. Si bel cronista meyebal europeu leyese o listau de seis nazions ibericas, se sorprendería prou de no trobar-ie o reino d'Aragón, y sí Andaluzía, por eixemplo. ¿Cuestión d'ignoranzia, u refleixo de a reyalidá? ¿Aragón ye morindo como identidá, tornando-se una mera delimitazión alministratiba castellana, como ha beniu estando dende o sieglo XVII?

En istos tiempos de referéndums independentistas en Cataluña, tamién nusatros os aragoneses podríanos refrendar a reyalidá, y fer una consulta ta que Aragón, definitibamén, pase a estar una nueba probinzia de Castilla y León, u mesmo de La Rioja. ¿Quí será a primera localidá que gose fer-lo?

1.9.09

Zenisas de o berano.


Berano de grans inzendios y grans desirias. San Gregorio. Aliaga. Pinos, chinibros y sabinas ardendo entre restos de proyectils y atros caros chuguetes militars. Protestas y queixas silenziadas decamín. Muita calor y poca plebia. A eñemanía ixa, exibindo más banderas españolas en Zaragoza (dimpués dizen de os bascos y os catalans…). Inzendios y talas. Atra begada nos benden que o progreso (o trambía) prezisa que dispareixcan de a capital aragonesa os árbols. Adiós azipreses de Isabel a Catolica. Adiós, polida arquiteutura bechetal que puya ta o zielo en zenturias y en un basibiens chaze estronchicada por tierra. Ixo sí, con nocturnidá y cuasi a amagatons, ta minimizar protestas ziudadanas (como si no en fuesen prou minimas ya…). Atro berano de tortura taurina, en Uesca, prosimamén en Balbastro, en atras chicotas localidaz aragonesas an que toros y baquillas se combierten en o chuego y dibertimento de a pior de as bestias. Bel nino muerto en uno d’ixos “espeutaclos” y aquí no ha pasau cosa. Menos muertos en as carreteras, pero o numero d’animals que mueren esclafaus baixo as nuestras ruedas no baixa. Chabalins, rabosas, cochos, gatolins y paixaricos escachaus. Berano d’un montañero balién que morió leixos, a más de seis mil metros d’altaria, penchau en un paretón de chelo. Con una garra y una maneca trencadas. Y un fogonet y cuatro latetas por si sobrebibiba. Berano de os baliens que arriesgón a bida d’ellos por ir-ie a rescatar-lo, y abión de prener a dezisión más difízil: tornar sin Óscar. Tanimientres, en a tele, as que sí tornan son as rufiertas de o corazón con Belén Esteban y demás furrufalla telebisiba. A os ninos (y a las ninas) no se les puede dar en o cole una aspirina, pero pueden albortar sin ni an dezir-les-ne a os suyos pais. Sigue a crisis y l’ature, y nos inoculan o birus de o miedo (en iste caso, a la gripe A). Millons de bacunas feitas ascape ta una soziedá inmunizada debán de os millons de personas que mueren en Africa y Asia por enfermedaz acotoladas en Europa fa años grazias a bacunas que no se benden a os países pobres porque as farmazeuticas no en sacan estiella…

Uno de setiembre: atro berano ha ardiu y se desfá en zenisas.

25.6.09

Sarrate: chelaus, chelats y helados.

Fa unos pocos años, indo a treballar, conduziba yo chusto dezaga d'una chicota furgoneta blanca. Iba espisguardau, encara no despierto de tot, con l'autibidá zerebral minima ta no tener un aczidén de trafico entre o curto recorriu entre casa mía y o treballo. En un semaforo, abié tiempo de mirar-me fito fito o logotipo trilingüe que llebaba a furgoneta en a puerta de dezaga: chelats, chelaus, helados Sarrate. No me lo podeba creyer! Una empresa d'Alcampell fendo serbir as tres luengas d'Aragón!

Güe m'he tornau a trobar con Chelats Sarrate en o Diario del Altoaragón. O direutor d'ista empresa lliterana ha denunziau publicamén que a inesistenzia d'una lei de luengas d'Aragón perchudica iniziatibas empresarials como a suya, por o tema de l'etiquetau, que no puede fer-se monolingüe en una fabla que no siga o castellano.

Bai, ya m'acontentaría yo con que bella empresa altoaragonesa s'animase a etiquetar os suyos productos en aragonés, amás d'en castellano. Pero agora nomás m'acuerdo de l'Anís de Colungo, que fa etiquetau bilingüe, en aragonés y castellano. No sé si atros productos "locals" (soi pensando en as galletas Chesitas, en as carnicas ribagorzanas, etc.) han pensau nunca en etiquetar tamién en aragonés, pero cuento que no.

A lo menos, sí que n'hai empresas que, sin fer etiquetau bilingüe, s'animan a meter nombres en aragonés ta os suyos productos u negozios. Soi pensando en os binos Mingua, Petret u Mesache, en botigas de Balbastro como Ninona, Clarión u la ya dispareixida Chinebro... No ye por fer de menos istas iniziatibas, pero ye más importán un etiquetau bilingüe (refleixando que as dos fablas etiquetadas son a o mesmo nibel) que un nombre aragonés "decorando" una etiqueta feita de tot en castellano...

14.6.09

Fútbol y misils.


En o preto d'ista crisis economica, os meyos de comunicazión han reculliu dos informazions que me fan perder a fe en o sistema que nos gobierna. En primer puesto, Cristiano Ronaldo. O Real Madrid, fiau por os mesmos bancos que o gubierno español ha abiu de subenzionar, l'ha achustau por bels 94 millons d'euros. O zagal se'n ha gastau ya bels 20.000 € en una sola nuei, zelebrando-lo con ixa intelectual tan conoixida por a suya filantropía, Paris Hilton.

En segundo puesto, a notizia replegada por o diario El País en a suya edizión dichital de o domingo 14 de chunio: o exerzito español (que igual te fa d'ONG en Kosobo que d'omenaches a la bandera española en Zaragoza) ye aprendendo a chugar con unos misils que le compró o gubierno español en 2005, cada uno de os cuals costaba 950.000 €. O Estau le'n compró 46 (y dos d'estrena, ta poder chugar a fer maniobras en tierra), pero ye agora, dimpués d'adaptar os misils a os F-18 de o exerzito, cuan han aprendiu a tirar-ne. Como en Europa no i hai garra campo de tiro que tienga as condizions que calen ta ixa mena de chuegos militars, o Ministerio de Defensa ha teniu que logar un campo de tiro en Surafrica, pagando a modica cantidá de 640.000 €, a os que caldría adibir o coste de desplazar-ie dende España 70 militars y barios abions, en una operazión conoixida como Cruz del desierto.

7.6.09

Zena de cabo de curso en Purnas.

O pasau biernes 5 de chunio se fizo a zena de cabo de curso de l'Asoziazión Purnas. Como cada año, alumnos y alumnas de o curso d'aragonés y miembros de Purnas se chuntan ta despedir o curso. Iste año, a zena fue en o chino (u asiatico) de l'abenida de a Zinca, en a capital semontanesa. O curso d'aragonés encomenzó en otubre, y remató a finals de mayo. Como cuasi toz os años, o curso s'ha feito en un aula de a UNED, grazias a la colaborazión de o Conzello de Balbastro y de a Comarca d'o Semontano. Uno de os aspeutos más positibos de o curso ye a prozedenzia prou bariada de os alumnos: en hai de Sobrarbe, de l'Alta y a Baixa Ribagorza, A Fueba, o Semontano... Y toz se fan contentos de tener un espazio en Balbastro an que poder charrar l'aragonés que ya conoixeban u an que poder aprender-lo, bibindo a riqueza de as bariedaz bibas de o idioma dende a conzienzia de que son parti d'una mesma comunidá lingüistica: l'aragonesa.




3.6.09

Presentazión de Cuentos de la lluna en mingua.

Ayer se presentó en a librería Valentina Cáncer de Balbastro Cuentos de la lluna en mingua, una colezión d'onze relatos curtos d'Elena Chazal escritos en aragonés baixorribagorzano.

Elena Chazal, naixida d'Estadilla, ye autora tamién de a nobela Lo que mai no s'olbida (Xordica, 2005, con reedizión en 2006) y de relatos curtos como Ixa pena que afoga (Premio Cleto Torrodellas, 2003). Tamién ha obteniu bels premios de poesía. Si querez más informazión sobre l'autora y sobre a suya obra, punchaz aquí.

26.5.09

Samira no se'n adubiba.

Teneba prisa por naixer, y a Samira no l'importó brenca ra precariedá de l'asistenzia sanitaria en a comarca de Sobrarbe. A ninona no dio lugar a que l'ambulanzia de L'Aínsa que o domingo 24 de mayo llebaba a la suya mai ta o Espital de Balbastro podese arribar-ie a tiempo. Beyendo lo amanada que yera a librar Fatna Rouja (mai de a criatura), o medico y a infermera de L'Aínsa, que iban en l'ambulanzia, dezidión d'asistir a la muller en a marguin de a carretera A-120, chunto a Mipanas, an que naixió Samira. Una UME (unidá medicalizada d'emerchenzia) que tenió que benir de propio dende Monzón llebó finalmén a la nina y a la mai ta o Espital de Balbastro, an que quedón ingresadas en perfeuto estau de salú.

En Sobrarbe s'han feito contentos con a notizia, pero denunzian que cada bez que o medico de guardia ha de trasladar-se-ne por bella urchenzia, o zentro de salú de L'Aínsa se queda sin personal medico. Por ixo, demandan que puye o numero de medicos en ixe zentro u que bi aiga una uvi móbil que dé serbizio a las redoladas de Sobrarbe y Ribagorza.

Omenache militar a la bandera española
(debán de as barbas de Chuan de Lanuza).

O pasau domingo 24 de mayo, o exerzito español fizo un sentiu omenache a la bandera española en a Plaza d'Aragón, a os piez de o molimento a o Chustizia. Os prinzipals meyos de comunicazión aragoneses han replegau con delera y emozión as parolas de o cheneral Juan Pinto, qui dizió que a bandera española "simboliza la unión y la integridad de la Patria, y no hay mejor lugar para colocarla que este, en el corazón de la ciudad y rodeada de las banderas de todas las comunidades autonómicas (sic)". Dimpués de o emotibo acto, an que partizipón 130 soldaus d'ixa gran ONG que ye -y siempre ha estau- o exerzito español, bi abió un breu desfile dica la Ilesia de Santa Engrazia. No se sabe si bi abió misa u no, pero ye de dar que sí. Si querez partizipar de a entrañable empatía de os meyos de comunicazión aragoneses enta iste acto, nomás tenez que punchar aquí, u aquí. Bien se bale que en iste país (perdón, comunidá "autonomica") tenemos periodistas neutrals y brenca politizaus...

23.5.09

Presentazión de Como as falzillas en Balbastro.

O pasau chuebes 21 de mayo, a las 20:00, se presentó en o Zentro de congresos y esposizions de Balbastro o libro Como as falzillas, a primera nobela de Chesús de Mostolay, autor de títols como Alcordanzas de San Pelegrín, El aragonés en el Somontano de Barbastro y El aragonés de la Galliguera, en un acto con prou chen (muita benida d'Adagüesca, localidá natal de l'autor) y con a presenzia de Santiago Lisa, conzellero de cultura de a capital semontanesa.

Francho Nagore, de o Consello d'a fabla aragonesa, charró (en aragonés) sobre a nobela y o suyo autor. Dizió que ista primera nobela de Chesús de Mostolay ye en o bayo de A Lueca, tanto por o suyo conteniu autobiografico como por o suyo lenguache popular y semontanés.

Dimpués, Chesús de Mostolay -qui s'endrezó a o publico en castellano- esplicó bellas claus sobre a nobela y sobre o suyo protagonista, dende a suya nineza en Bortera (un lugar imachinario en o semontano de Sierra Guara) dica os zaguers años de o sieglo XX.

19.5.09

Presentazión d'un nuebo libro en aragonés.


O chuebes 21 de mayo, a las 20:00, se ferá en o Zentro de congresos y esposizions de Balbastro a presentazión de o zaguer libro de Chesús de Mostolay, Como as falzillas, nobela ambientada en o Semontano. En l'acto tamién i partizipará Francho Nagore, de o Consello d'a Fabla Aragonesa.

L'autor, natural d'Adagüesca, ye prou conoixiu por El aragonés en el Somontano de Barbastro (2007), una obra lesicografica de referenzia ta la bariedá semontanesa y ta l'aragonés en cheneral. Ye tamién autor de o libro Acordanzas de San Pelegrín (2001) y d'un treballo sobre l'aragonés de A Galliguera.

18.5.09

Atros significaus semontaneses de os berbos pagar y surtir.


Fa unos días, en clase, le pregunta un alumno a otro: "A cómo t'ha pagau l'azeite?" Y la otro le contesta: "Un 18". Y atro dize: "pos a yo, un 20". Y yo: "Pero qué deziz? Quí tos ha pagau lo qué?" Os míos alumnos, con pazienzia de mayestro, m'esplicón que o berbo pagar, en o Semontano, amás de o significau más conoixiu, en tiene otro, tamién prou popular, como sinonimo de rendir. Que l'azeite te pague a un 20 (por zien) significa que por cada 100 kilos d'olibas, quitas 20 l. d'azeite. As ugas pagan más, porque te pagan un 80 (por zien), ye dezir, que por cada 100 kilos d'uga, quitas 80 l. de bino. Si una zepa ye mui productiba, se puede dezir que "paga muito". ¿Conoixébaz iste uso de pagar? ¿Se conoixe en atras zonas? Ya me direz.

Pasa igual con o berbo surtir. A una alumna le sintié dezir "yera friyendo-se un güego y l'ha surtiu l'azeite". Le pregunté que de qué coda le "surtiba" l'azeite, y toz os alumnos se me mirón fito fito, como si en cuenta d'estar profe d'aragonés fuese marziano. "Ombre -me dizión-, en ixe contesto surtir ye 'salpicar', 'saltar'". Atro alumno, de Mundot, apuntó que en o suyo lugar se feba serbir ta ixe mesmo significau o berbo recutir. Ye o que tiene tener un profe d'aragonés que aprende más que no amuestra...

Encara he de mirar-me os dos berbos en os dizionarios chenerals y en os bocabularios de a zona, ta saber si istas azepzions yeran ya replegadas u no. En o bocabulario de Mostolay, a terzera azepzión de pagar ye "dar el fruto los árboles". Cualsiquier atra informazión será biemplegada. Cuánto nos en queda encara por estudiar ista fabla nuestra!

17.5.09

Relampandinga, relampandinga... fe como febas!


O lunes pasau yéranos en clase d'aragonés en Balbastro. Tardi de tronada yera, o zielo s'eba iu escurezendo, y menazaba con pretar a pleber. A metá clase, bídenos un lampo que alumbró como un eslambío a clase. Benito, que bibe en Balbastro pero ye de Lezina, blincó: "Relampandinga, relampandinga, fe como febas!". Le pidié que m'esplicase ixo que eba dito, y me rezentó que cuan yera chobenacho y biyeban lampos en o zielo, os zagals pronunziaban ixas parolas con una mezcla de miedo y d'atrazión, como querendo que o fenomeno se repetise.

Tomás, atro alumno, que ye d'un lugar de A Fueba y tamién bibe en Balbastro, nos rezentó una falorieta an que apareixeba la mesma frase, pero en atro contesto bien diferén: una tardi de tronada, una rabosa yera comendo zerollas, pero yera escuro y no i beyeba brenca; a rabosa bido un lampo, que alumbró as zerollas. A rabosa dizió: "relampandinga, relampandinga... fe como febas!". Pero ista bez... o rayo le cayó en a coda!

Apunté tot isto en un papelot, remató a clase, y cuan me'n tornaba enta Monzón (eba pasau ya la tronada) pensaba que igual prezisamos actualizar o esconchuro ta poder dezir-le a la fabla nuestra: "aragonés, aragonés... fe como febas". Pero sin que dengún rayo nos caiga en a coda!

Cuentachén