16.8.11

A "fabla" y os ninos que mueren de fambre en Somalia.


O verano va transcurrindo pando como lo mar quan no tiene aire u bisa que lo empente enta la placha. Y como vivimos en tierra sin mar, uno, que de o meyo acuatico no'n ye mica, se humilla y se'n va ta la piscina. Me pillé Chuan Galé (O cuaderno de tapas royas), de Chusé I. Navarro, un libro que habría d'estar de lectura obligatoria ta totz os lectors d'aragonés, como toda la obra d'ixe escritor. En reyalidat ya me l'heba leyiu, y ye que más que leyer, o que más goi me fa ye releyer libros y poemas ya leyius: siempre se i troba cosas nuevas quan i tornamos dimpués d'anyos).

Dimpués de gustar laminerament bells cabos de o libro (o 14 y o 24 en son de os míos favoritos), pillo lo Heraldo y me meto a leyer. Bi habió un articlo que, por o títol suyo, me trucó l'atención: "El fin del mundo". M'estaba pareixendo un articlo fresco, una mica surreyalista, divertiu, diferent, somarda. Quasi a la fin de l'articlo m'escunzo con o nuestro quiesto Humberto Vadillo. Ve-te-me a cita literal, ta que dimpués no digatz que m'invento as cosas:

"(...) y leo que la CHA tilda de reaccionario, sectario, ultraconservador y vocero de la ultraderecha a un tal Humberto, porque ha dicho no sé cuántas barbaridades, que si los artistas son unos titiriteros y que si recela de las Autonomías, y yo me asusto porque los titiriteros me entusiasman y más que recelar creo que las Autonomías son un dislate, porque no hay presupuesto que las aguante, ni conciencia ética que las soporte (...)".

Jolio, no ye mica mal ixa confesión como articlo intrascendent de verano... Pero l'autor seguiba:

"(...) y que me duele más que miles de niños mueran de hambre en Somalia que si aquí hablamos o no fabla."

Vai, nino! ¿De qué coda? ¿Qué tendrá que veyer la uno con la otro? U sía, ¿que son dos cosas excluyents? No sé, ye verdat que o tono de l'articlo ye muit somarda en conchunto y no pareixeba tener guaires pretensions, pero ¿caleba fer embefia de l'aragonés tamién pa ixo, acomparando-lo con bella cosa tan seria como a fambre en Somalia? ¿En serio? ¿Ye atro sinyal de a fin de o mundo? De revés: ye a preba de que bi ha cosas que nunca cambean, y una d'ixas cosas ye que, ta bell-unos, l'aragonés (u fabla como despectivament le dicen ellos) ye l'obchetibo ta o que arrullar os suyos dardos. Pero de cabo quan, bell dardo se les torna como boomerang, porque acomparar o duelo que fa veyer morir de fambre a os ninos de Somalia, con si se charra aragonés u no, ye una ostentosa contrimuestra de que bi ha chent que tiene muit muit mala folla.

9.8.11

Parolas toxicas.


O primer títol que se m'heba ocurriu ta ista entrada yera "Chent toxica", pero dimpués he pensau que ixe enunciau teneba la mesma toxicidat que viengo a criticar en istas linias. Y ye que totz, por o feito d'estar sers humanos, producimos, en más gran u más chicota mida, y de traza más u menos involuntaria, toxinas capables d'enverenar os nuestros discursos y, o que ye pior, os nuestros suenios.

Dende que entré en a movida de l'aragonés, me sorprendió muito a mala relación personal entre chent que, manimenos, pareixeban compartir un obchetibo común y, por qué no reconoixer-lo, de no guaire fácil consecución: a supervivencia d'una fabla como a nuestra, tant chicota y tant ridiculizada dende posicions oficials (remeremos mesmament os escritos de o nuevo Director Cheneral de Cultura d'Aragón, Humberto Vadillo). Ixos enfrontinamientos personals se traduciban, obviament, en malas relacions asociativas. Remero (quasi con nostalchia, fablo de fa muitos muitos anyos) os recelos entre ligallers y nogaraires, y entre o Consello y a resta d'asociacions, y entre as asociacions y os profesors de filolochía de a Universidat de Zaragoza (istos zaguers recelos, sin brenca de nostalchia, entre atras cosas porque son de plena actualidat).

Ista mena de cainismo, no pas exclusivo pero sí endemico en o movimiento de l'aragonés, tiene o suyo orichen en discursos toxicos que enverenan periglosament as auguas ya prou foscas d'ista badineta de reivindicación lingüistica que ye l'asociacionismo de l'aragonés, un chicot oasis en meyo d'una deserción lingüistica cheneralizada.

Ista qüestión en daría pa escribir un libro, un tratau sobre a mediocridat humana, y de cómo tant poca chent podió creyar tantas y tant irreconciliables faccions, premios literarios, propuestas ortograficas propias, etc. Tot un molimento a l'autodestrucción. Pero por agora nomás voi a charrar de os zaguers eixemplos con que m'he escunzau:.

1) edición de as obras de Cleto Torrodellas feita por Xavier Tomás y Chusé Raúl Usón. En a introducción, escrita en un poliu ribagorzano estándar que fa servir a grafía de a SLA (que, como a de o 87, no foi servir pero respeto), os coautors, con enchaquia d'explicar o lexico de a obra de o poeta estadillano dicen isto: "El léxico de la obra de Cleto no representa denguna dificultat de comprensión pa un aragonesofono nativo (...). Si a un caso, se puede anotar bel matiz que afecta a la semántica, como é el caso de l'adjetivo espllatero, tan mal usau per tantos imitadors de l'aragonés. Cal traducir-se per visible, que no pas per cllaro, a fin d'evitar los penibles trafuques que aquels perpretan con esta voz". (Personalment, me pa que no guaires imitadors conoixébanos a parola espllatero, asinas que d'haber-se perpretau bell penible trafuque, habrá estau con a variant platero...).

¿Por qué ye tan difícil fer un comentario menos destructivo, menos toxico? ¿Por qué convertir una aportación semantica interesant en un insulto a otri? Pero diz que Dios castiga sin tocho, y chusto bellas pocas linias antis, os coautors interpretan como locución conchuntiva o que no ye que una conchunción (con matiz causal/consecutivo) acompanyada d'un simple adverbio de tiempo: "Curioso é trobar-mos con a locucion conjuntiva que mestanto: Sí, Martín, descansa un rato/ que mestanto filaré ("Relacions al natural")". Podríanos fer lenya de l'árbol caito, pero totz, absolutament totz, cometemos (mesmo perpretamos) errors. Con tot y con ixo, a error no ye o trafuque gramatical (ye una fateza), a error ye fer servir o calificativo de "imitadors" ta ves-te-lo a saber quí (os neofabladors de l'aragonés, cuento). Pareixe que bi ha qui en tiene, d'autenticidat, y os demás, los imitamos (y malament!).

2. Revista Fuellas, numero 201-202, p. 11. Ye, ixo sí, un eixemplo muito más amable que l'anterior, o nivel de toxicidat ye quasi inexistent. Chusto Puyalto Sipán (un pseudonimo, creigo) ye fendo una recensión sobre a edición de 2011 de o programa "Luenga de fumo" de o Concello de Uesca. L'autor charra de o zaguer disco de Os Chotos (d'Embún), titulau Abril ye transparent, de o que diz: "o portaboz d'a colla esplicó que (...) ye un tetulo en as tres luengas d'Aragón: abril, en castellano; ye, en aragonés; transparent, en catalán. Ista estió, literalmén, a esplicazión que dio: ¡allora comprendiemos por qué escriben transparent en cuenta de trasparén!" Pareixe que a l'autor le feba miedo que a explicación fuese atra...

3. Revista Fuellas, numero 203. O texto de más gran toxicidat con que m'he trobau nunca en aragonés. Chesús de Mostolay sinya un escrito panfletario que fa vergüenya allena a qui lo leye. No voi a reproducir-ne ni un sinyalín, pero dixa en evidencia no so que a l'autor sino sobre tot a qui autoriza la suya publicación en Fuellas. No todas as opinions son respetables, ni muito menos publicables, sobre tot quan ye plena d'ataques furos cuentra personas y cuentra atras sensibilidatz de o "mundo" de l'aragonés. Cuento que a publicación d'iste panfleto no ye por casualidat, sobre tot porque no i amaneixe baixo lo lema "Opinión personal", como creigo remerar que sí meteba en atros articlos polemicos publicaus en a revista (nunca con a mala folla d'iste que nos ocupa). Si ixe articlo replega o sentir y a opinión de l'organo que lo publica (o Consello d'a Fabla Aragonesa) ye una muit mala noticia ta l'aragonés.

Quan bell día (si ye que nunca plega, asperemos que no) s'analice por qué murió l'aragonés, aspero que no den as culpas nomás a las administracions aragonesas, a os politicos u a os fabladors. Aspero que i metan bien claro, en un puesto bien espllatero, que os de l'aragonés fuemos prepotents, sectarios, somiciegos, y cainitas entre nusatros, y que con amigos asinas, a l'aragonés no le caleba tener enemigos (y ta forro bota, en teneba prous, como iste Vadillo).

Por ixo, cuentra la toxicidat, tolerancia: en o estau en que ye l'aragonés (que quasi ni ye), as diferents opcions morfosintacticas, lexicas u ortograficas, y mesmo los trafuques, han d'estar trataus con comprensión y tolerancia. Pero lo que ye inadmisible ye que una revista como Fuellas publique un escrito intoxicador de tot como lo referiu aquí. Porque o que s'escribe, escrito queda, y retrata.


19.7.11

Parolas viacheaderas (1): coscurina.


Mentiría si decise que m'acuerdo exactament de quán sintié a yaya decir coscurina, pero no me costaría guaire rechirar entre as terarainas de a memoria os nombres de belunas de as mullers a qui les ne adedicaba. Pero como yaya ye muerta, y probablement muitas d'ixas mullers tamién, millor dixar que todas descansen en paz y yo me meta a charrar de a parola en qüestión. Coscurina ye un calificativo con valor nominal y adchetival que yaya feba servir ta referir-se a bella muller. O significau exacto lo desconoixco, pero yera siempre peyorativo.

Rechirando por diccionarios, trobé a variant coscolina, que o DRAE replega (con localización en Méjico) como 'mujer descocada'. Me parixió curioso que una parola presuntament aragonesa fuese estada documentada en América (en bi ha bells eixemplos más). Siguié rechirando por diccionarios y trobé que Andolz replegaba ixa mesma variant coscolina con os siguients significaus: uno, más cheneral, 'bellota del coscojo' (acepción tamién replegada por Rohlfs e Iribarren) y atro, más localizau en a provincia de Zaragoza, como 'excremento de los niños de pañales' y 'estiércol procedente de los pozos negros'.

Interesant, no?

Pues a rechira en o DCECH de Coromines lo fizo encara más interesant: ve-te-me que o filologo catalán quaternó a voz coscolines con o significau de 'testículos' ta explicar a coscolina mejicana. Una muller descocada sería la que amostraba más coscolines de l'asperau, más "botons", que decimos en muitas zonas d'Aragón.

Ye imposible no pensar en a parola aragonesa coscollo (u coscolla) ta nombrar a la Quercus coccifera, y o derivau coscolina ta denominar a billota u glan d'ixe árbol u matizo. Tampoco no ye mica difícil pensar que ixa coscolina vienga segurament de a disimilación de *coscollina, igual como pasa con clavelina y clavellina (dende o catalán clavell). Con ixa acepción orichinal de 'fruito de o coscollo', a parola ye nomás aragonesa y navarra.

A resta d'acepcions podió surtir dimpués, quan a parola ixampló lo suyo campo semantico ta pasar a referir-se a las cagaletas (u os testiclos) d'un nino. Probablement, a parola, con ixas acepcions secundarias, y fendo parti d'un rechistro popular y humoristico, s'espardió por una parti de a cheografía espanyola y dende astí cruzó l'Atlantico ta Méjico. Con o tiempo, perdió vitalidat, y quedó localizada en a suya zona d'orichen (Aragón y Navarra) y, seguntes os diccionarios, tamién en Méjico. Desconoixco a vichencia de a parola en tierras mesoamericanas, pero seguindo lo suyo bayo por diferents repertorios lexicos, podemos conceder-le o títol honorifico de "parola viacheadera". Ye a primera que m'ha veniu ta la cabeza, pero no pas a unica.

Finalment, a evolución dende coscolina dica coscurina ye fácilment explicable por o trafuque de -r- y -l- intervocalicas en bellas parolas en o charrar popular de Morata y redolada. Tampoco no sé con seguridat si en Morata se conserva o significau orichinal de 'billota de o coscollo', pero yo no l'he sentiu nunca. Si en os vuestros lugars, quiestos lectors y lectoras, hetz sentiu nunca as formas aragonesas coscollo u coscolla, preguntatz a la chent quál ye o nombre de os suyos glans y si feban servir ixe nombre ta charrar (mal) de as mullers con más "botons".

9.5.11

As cardelinas no son royas.


Os Cardinals son o equipo de béisbol de St. Louis, y ye una de as (no guaires) cosas de a ciudat que fa sentir orgüellosos a os suyos habitants. A verdat ye que no heba pensau en l'orichen de o nombre, ni por qué apareixeba un paixariquet de plumas royiscas en o logo de o equipo. Dica que ahier, preguntando a una americana que qué paixarico yera o que cantaba en ixe momento, me dició "¿ixe royo? ye un cardinal, como l'equipo de béisbol nuestro". O nombre me fizo acordar-me de as cardelinas aragonesas, y de a etimolochía que proponeba Coromines, dende o latín vulgar CARDELIS, derivau de CARDUS, por a supuesta afición d'istos paixaricos por a simient d'ixa planta.

Se me feba raro, pero no imposible, que os cardinals americanos (y me refiero a os paixaricos, no a os chugadors de béisbol) tenesen o mesmo orichen etimolochico. Acabo de mirar-me en a wikipedia (que no sé si ye a millor fuent ta rechirar etimolochías, pero sí a que más a man tiengo agora mesmo) y diz que o nombre d'istos cardinals viene de as ropas royas que cubren a os cardenals catolicos. Dimpués m'he meso a chugarriar con as etimolochías, imachinando que a forma aragonesa cardelina no fuese que l'acorzamiento de *cardenalina, pero claro, as cardelinas no son royas. A pregunta que m'ocurre agora ye, ¿a os cardinals les farán goi as simients de os cardos? Porque igual, quí sabe, o nombre de a paixarico se nos lo copión os americanos a os aragoneses. Por qué no. En atra entrada de o blog, charraré de a historia (reconstruyida e hipotetica) d'una parola que creigo d'orichen aragonés y que cruzó l'Atlantico.

2.5.11

Chusticia u revancha.


Hue me preguntaba uno de os míos alumnos norteamericanos que qué me pareixeba la muerte d'Osama bin Laden, encara que, por estar estranchero, ixo no m'afectase. En primeras, l'he teniu que recordar que os Estaus Unius no son o unico país de o mundo que ha siu atacau por o terrorismo y que, charrando solament de terrorismo islamista, en Madrid teniemos os atentaus de l'11-M, de os quals no guaires norteamericanos han sentiu charrar. Tamién l'hese puesto recordar que a politica internacional norteamericana ha llevau a cabo actos terroristas quan l'ha pareixiu convenient, y que historicament respetar a legalidat internacional no ha estau una de as prioridatz de Washington. Pero por razons obvias no l'he feito.

No me fa duelo que haigan acabau con ixe perturbau, pero tampoco no me veigo capaz de fer-me contento y celebrar-lo como belunos (no guaires) han feito aquí. L'11-S fue demasiau terrible como ta fer fiesta hue con enchaquia de a muerte de Bin Laden. Tamién me pareixe terrible que totz ixos discursos sobre o imperio de a lei, o estau de dreito y todas ixas retolicas con as que os mainates mundials s'implen a boca no son que ixo, discursos sin conteniu, quan conviene. ¿Mereixeba Bin Laden un chuicio chusto? ¿Mereixeban os presos de Guantánamo ser torturaus ta obtener as informacions que han menau a la captura de o "public enemy number one" de as dos zagueras administracions norteamericanas? ¿Mereixe o pueblo norteamericano a infantilización a la que lo condena la suya televisión? En totz os canals y todas horas se i puede veyer as imachens de as ¿espontanias? concentracions de chent chilando "iu es ei! iu es ei!" en Times Square (Nueva York) u enfrent de a Casablanca (Washington). As entrevistas a familiars de fenecius en l'11-S, proclamando l'orgüellos de sentir-se americanos, se i suceden igualment. S'ha feito chusticia, diz que.

¿Por qué lo claman "chusticia" quan quieren decir "revancha"? No digo que no i haiga revanchas chustas, ni que a chusticia no pueda estar inchusta, pero ye important no trafucar os dos conceptos. Especialment, en un país que os suyos dirichents han estau expiertos en exportar inchusticia por tot. Sisquiera no totz en o mundo tiengan a mesma set de revancha que belunos aquí han mostrau, porque si ye asinas, no querría estar en a pelleta d'iste pueblo...

3.2.11

Remeranzas que fan olor.


No sé si ye que me voi fendo viello u qué, pero en zagueras me pasa una cosa que no sé cómo clamar... De crío ya me pasó bella vez, pero diferent. M'acuerdo d'un día que iba yo por Zaragoza con un amigo, y en pasar por una aturada de bus, oloré una vafarada d'una colonia que no heba olorau dende os campamentos ta os que, feba anyos, cada verano, íbanos os dos. No embudié, sabeba que yera ixa colonia y sabeba que no la heba tornada a olorar dende alavez. Ya, ya sé que no ye cómo ta fer un remake de O seiseno sentiu, y que cosas parellanas nos en pasa a totz, pero me chocó prou.

Tampoco no ye tan raro que, sin razón aparent, te'n acuerdes de bella cosa. Me pasaba quan tocaba o piano, que de bote y voleo (y asobén por puro aburrimiento) m'acordaba de bell suenio que heba teniu feba muito muito tiempo, pero que no heba recordau nunca antis (u ixo me pareixeba entre que m'esmachinaba por que os míos didos de labrador atinasen en a tecla precisa, sin guaire exito). ¿Qué mecanismo fa que te'n acuerdes de bella cosa espontaneament, sin que i haiga un condicionamiento evident?

O que m'ha pasau bella vez en zagueras ye que, sin razón conscient, me viene ta la cabeza no una remeranza, sino a remeranza d'una percepción sensitiva: una olor, por eixemplo. Fa pocos días yera preparando unas cosas ta o cole quan, sin que i hese garra cosa que lo provocase, m'acordé d'una olor mui concreta, a olor que teneban os linzuelos y as mantas en as camas de a casa de Morata, as pocas veces que íbanos en hivierno. No sé si sabré definir con parolas ixa olor... yera olor a linzuelos limpios, pero alzaus en un almario dende o verano. Yera olor a casa freda pero en proceso de calentar-se, dimpués de que yaya enchegase a calefacción á gasolio. No yera desagradable alavez, pero a la luz de a memoria se me fizo maravilloso. Y sin explicación aparent, me venió ta la memoria l'atro día, entre que escribiba qué misió lo qué ta una clase de l'atro'l día (y prou que sin garra relación).

19.11.10

"...and still the heart was one".

Mr. McKenzie, o profe d'inglés de o mío instituto, me pasó fa poco un poemeta de Rhina Espaillat, una autora norteamericana (naixida en a Republica Dominicana) que escribe en inglés y en espanyol. O títol de o poema ye Bilingual/Bilingüe, y nos da una anvista bien diferent de o contauto de luengas (en iste caso, l'inglés y o espanyol en os Estaus Unius). Y digo diferent porque "os de l'aragonés" no somos acostumbraus a pensar en o castellano como fabla minorizada en situación de diglosia, como en ye aquí.

Podetz leyer (y escuitar) a versión orichinal de o poema d'Espaillat punchando en iste enrastre, pero si l'inglés no ye o vuestro fuerte, m'he atreviu a fer una traducción ta l'aragonés, metendo en letra cursiva o que yera en castellano en l'orichinal. Ve-te-me a traducción:

O mío pai las quereba separadas, la una astí
l'atra aquí
(allá y aquí) como si sabese

que as parolas podrían partir en dos o corazón de a suya filla
y zarrar a parti allena

a tot lo que él yera --o suyo nombre, a suya memoria
(su nombre)-- con una clau que él no podría reclamar.

"Inglés, de puertas ta fuera, espanyol en casa"
dició,
"y basta", pero quí puede trestallar
a parola, o mundo
(mundo y palabra) en una
criatura? Sabeba cómo estar muda

y tozolona. De nueit, en a cama
amogolonaba silabas secretas que leyeba

dica que a mía luenga aprendió a correr
an que a suya trepuzaba. Y encara asinas, o corazón yera uno.

Me fa goi pensar que él lo sabeba, mesmo quan
argüelloso
(orgulloso) de a pluma de a suya filla

aguaitaba
mis versos, meyo aterrorizau
por parolas que amaba pero no quereba sentir.

Fa días que me leyé o poema, y no me lo saco de a cabeza... me pregunto si nunca habrá habiu en Aragón un pai como lo de l'autora, que decise ixo de "o castellano, de puertas ta fuera, en casa, aragonés", cuento que no, que en as casas aragonesofonas s'ha sentiu más ixo de "nino, no hables así, que se te reirán".

Pero se me fa familiar ixa imachen d'estar tozoludo y aprender a amagatons una fabla que os pais consideraban "una pérdida de tiempo", adedicando horas de suenio a leyer y aprender silabas secretas de libros de o Consello que mercaba en a Librería General (a unica que alavez en vendeba en Zaragoza)- u de revistetas como Fuellas, Orache u Prexinallo Berde...

Quí sabe si agora, en o preto de a era dichital, no i habrá bell zagal u bella zagala que leyendo iste poemeta de Rhina Espaillat no se sienta tamién identificau con Rhina y con nusatros. Con os que aprendiemos una fabla a amagatons... y con os que l'aprenderán.

15.11.10

Más sorpresas en o Midwest: edificio d'apartamentos en West Pine Avenue, 4386, en o Central West End de St Louis (a pocos metros de casa mía).

Agora, de más cerqueta, por si no lo veyetz bien:

Casualidatz de a vida... sabeba que i heba un Spanish Lake en o condau de St Louis, y me sonaba tamién un Catalan Loop... pero quan descubrié o nombre d'iste edificio d'apartamentos, a o canto de casa mía, quasi no me lo creigo!

Como aquella vez, fa anyos, en Zaragoza, que en tornar ta casa dimpués d'una nueit d'exceso d'alcohol, pillé de o buzón de casa nuestra una fuella de publicidat (d'una botiga de ropa deportiva, me pareix) y veyé que yera escrita de raso en aragonés... pensé que yera una ilusión optica causada por a zorrera que llevaba, pero resultó que no... ixa vez, lo menos ixa vez, no estió una ilusión.

7.11.10



Dende meyaus d'agosto, soi treballando de profesor d'espanyol en Sant Loís, Misuri, en os Estaus Unius d'America. Tiengo muitas cosas que contar y poco tiempo ta fer-lo (no sé si bel día en tendré prou ta posar-me a escribir-lo tot), pero no podeba asperar más a contar o que me pasó la otro día en Kansas City.

Como en o instituto an que treballo bi ha un grupet d'alumnos que participan en o programa de Bachillerato Internacional (IB, pronunciau "ai-bi", como en inglés...), nos mandón a la profe de francés y a yo ta Kansas City, ta reunir-nos con os profes d'un instituto que fa anyos que son treballando con alumnos d'IB. Nos convidón a observar un par de clases, dimpués de as quals nos reuniríanos ta charrar d'experiencias, materials, evaluacions, etc. En a segunda clase, Mrs. Biggar, a profesora, les pidió a os zagals que me fesen preguntas (en espanyol). Os que más s'animón a preguntar fueron os zagals que millor charraban espanyol, adolescents naixius en EEUU fillos d'emigrants hispanos. Me preguntón si heba apreciau muitas diferencias entre a vida en Espanya y Europa, frent a la vida en os Estaus Unius, si m'heba costau guaire adaptar-me, án viviba en Espanya (por cierto, me resultó curioso que en o mapa d'Espanya que teneban en clase salise Monzón...). Uno d'istos alumnos me preguntó si en Espanya se charraban atras luengas, amás de o espanyol. Le dicié que sí, y que probablement les sonarían o catalán, o euskera, o gallego y... y iba a meter-me a charrar-les de l'aragonés, de l'asturiano y mesmo de l'aranés... pero consideré que yera masiau ta una clase de zagals norteamericanos (con bels hispanos que charraban un espanyol prou bueno, ixo sí). Asinas que rematé decindo "...y atras" (bueno, ixo ya lo dicié en inglés). Sí, reconoixco que sintié bel remordimiento por silenciar l'aragonés, pero bueno, teneba la desencusa de que no yera un publico ni especializau ni especialment interesau.

Alavez, uno de os zagals hispanos que más callau heba estau, devantó a man y me fizo a siguient pregunta: "¿en espanyol se fan servir bellas parolas en francés, verdat?". Yo me quedé sorprendiu, repasé mentalment qué parolas francesas en espanyol le podeban haber llevau a ixe zagal a fer-me semellant pregunta. "No sé guaire bien a qué te refieres... -le dicié- ¿qué parolas francesas conoixes tú en espanyol?"

"Forqueta", me dició. Y no, ista vegada no soi traducindo a conversación en inglés. Dició "forqueta", lo churo. Soi seguro porque le pidié que me repetise a parola. Un zagal de pelello escuro y rasgos latinos acababa de decir "forqueta". "O mío agüelo -continó- siempre le dice forqueta a o tenedor". Le pregunté que d'án yera o suyo agüelo. "D'Aragón, como vusted". "¿De o norte d'Aragón, verdat?", le pregunté. Y asintió. Encara le pregunté si sabeba de qué lugar yera naxiu, pero me dició que no en teneba ni ideya. Alavez sí que le charré de l'aragonés. L'expliqué que en ixa luenga que encara se charra en bellas localidatz de o norte d'Aragón, igual como en catalán, bi ha parolas que a él se le podeban fer francesas, porque yeran apareixidas a la forma que teneban en francés (una luenga muito más conoixida internacionalment, of course), pero que yera una coincidencia debida a l'orichen común, o latín. Dimpués, oportuno como en as pelis y teleseries americanas, o chuflo tocó y a clase acabó. Tenié a reunión con a profesora, nos despidiemos y de camín ta l'aeropuerto die en que no l'heba preguntau a o zagal si o suyo agüelo encara yera vivo.

Mientras l'avión s'aleixaba de tierra, convertindo la ciudat de Kansas en un plano dibuixau de carreras, avenidas, autopistas y barrios residencials, me pregunté qué radio feba -o habría feito- un agüelo aragonés en una ciudat de o Midwest fendo servir polidas parolas aragonesas que no habría puesto -u quiesto- olvidar quan l'ensenyón espanyol. Un espanyol prou diferent de o que os suyos nietos quasi ya no charran, porque a comunidat hispana en o Midwest no ye tan grand como ta resistir a uniformización de l'inglés. Tres cheneracions, dos abandonos lingüisticos. A o güelo le tocaría probablement abandonar en l'arcón de os recuerdos a suya viella luenga aragonesa, y os nietos han feito lo mesmo con a castellana, sentindo-se agora muito más comodos quan charran en inglés que quan lo fan en ixe espanyol dandaloso y pleno d'anglicismos que fan servir en clase de Mrs. Biggar.

Y entre que l'avión s'aproxima ta l'aeropuerto de Sant Loís, me pregunto qué foi yo tamién aquí en o Midwest, ensenyando espanyol en Misuri, quan o que querría fer ye amostrar aragonés en Aragón a os nietos d'aquels agüelos que nos transmitión ista chicota fabla romanica que, una vegada más, viene a trobar-se con yo en as bocas y en os momentos más inasperaus...

28.9.09

Un niedo de palomo en casa mía.

O piso mío tiene una terrazeta an que combiben en pazifico caos a labadora, a caldera de l'augua calién, as bombonas de butano, l'aparato d'aire condizionau y, antimás, un puyal de trastes (bel pote de pintura ixeca, un pozal biello, una gayola de cuan teneba paixaricos...) que asperan cada día que s'esbielle l'amnistía que los salba d'ir ta la basura y que mientres asperan a sentenzia final (si ye que nunca i plega) descansan en un repalmar, a más gran parti de o cual ye practicamén inaczesible ta yo si no m'aduyo con un palo d'escoba.

Ista tardi, cuan tornaba ta casa, un bezino m'ha dito: "Tiens una parella de palomos que t'están fendo niedo en una caixeta que tiens debaixo de l'aparato de l'aire condizionau, mira-te, porque ya be d'estar meyo acabau". Dimpués ha adibiu, con una inasperada miqueta de sensibilidá ecolochica: "Si beyes que ya han poniu, dixa-los estar... pobrez". Y sí, he puyau ta casa y decamín he descubierto una zesteta berde an que teneba -olbidadas de tot- bellas pocas pinzas de tender a ropa. Y astí yera o niedo y, bien se bale, sin güego denguno... Asinas que, por más que m'ha feito duelo, he retirau a zesteta con o niedo. No dixo de preguntar-me qué sentirá o palomo cuan descubra que ya no i ye o que tanto treballo l'ha debiu costar fer.

O mío bezino m'ha dau atra lizión d'ornitolochía, y m'ha dito que ye o palomo masto o que mira una localizazión plazible ta criar, y que cuan le pareix que l'ha trobada, a fembra pone dos unicos güegos. Qué le pasará a o pobre palomo? ¿Lo refusará agora la fembra? ¿Abrá de meter-se a fer-ne atro nuebo ascape? Pobrichón, ya m'ha feito duelo, ya... pero ye que faltan pocos días ta que acabe setiembre y prous días ta que encheguen a calefazión zentral, y malas que biengan os primers fríos, abré d'enchegar bel rato a bomba de calor, y no ye cuestión de saber que chusto debaixo de a salida de l'aire de a bomba i hai un par de pollez de palomo aterrorizaus por o rudio de l'aparatuzio aquel... porque m'estimaría más chelar-me que no cargar con ixe no tan lichero peso.

23.9.09

Senadors, animals y tradizions populars.

Grazias a os nuestros senadors por preserbar istas y atras polidas tradizions populars.

Informa El País de que o Senau ha bulcau una mozión d'ERC contra as "fiestas populars" an que se maltrata animals. A mozión pediba que se modificase una orden ministerial de 2006 que proibiba as fiestas an que se maltratase bel animal, pero curiosamén nomás proibiba "fiestas" de nueba creyazión, no pas as que ya esistiban d'antes (que ye una forma incheniosa de pasar-se por a botonera ixo de DURA LEX SED LEX). Bai, que o conzello de Bubierca, metamos por caso, no puede dezidir abentar una craba dende o campanal, pero os lugars an que tradizionalmén s'ha conserbau iste poliu costumbre pueden seguir fendo-lo sin cudiau y disfrutando antimás de bellas preferenzias ta recullir subenzions de l'Estau y fer promozión en o estranchero.

O caso ye que PP y PSOE han botau chuntos contra toz os demás (toz sabemos que en as grans cuestions siempre i son d'acuerdo) ta que a orden ministerial no tenese efeutos retroautibos, y que qui lo tienga por costumbre puede seguir fendo o bestia con os animals, que pa ixo somos nusatros os animals razionals y, ta caramuello, os amos de a creyazión...

Contino, un bideo con a grabazión de a zaguera edizión d'ixe poliu costumbre -que tanto goi fa a os senadors de o PSOE y o PP- que ye o toro de Tordesillas. Yo no he gosau beyer-lo.

20.9.09

Os seis países d'Iberia.


Leigo en El País un articlo sobre a campaña eleutoral portuguesa y a importanzia que i tienen as relazions con a bezina España. No ye a primera begada que iste diario comenta en os zaguers tiempos a posibilidá d'una "unión iberica", con l'asoziazión d'España y Portugal; fa pocos meses, o diario español replegaba la opinión de no sé quí sobre ixa posibilidá que, en o preto de a crisis, eba ganau adeptos en o país atlantico. Cuento que o nazionalismo español siempre ha teniu á Portugal como oportunidá mitica d'ampliazión enta l'ueste peninsular, y como suenio mitico ye remerau de cabo cuan, talmén ta curar feridas (más bien rasmiazos) como a de o referéndum independentista d'Arenys de Munt.

A yo, trampis. O que sí m'ha trucau l'atenzión ha estau un troz de l'articlo, que cuaterno contino:

Hace diez años, Antonio José Saraiva, ex director de Espresso, semanario de referencia, escribió un artículo polémico en el que señalaba como inevitable el proceso de integración peninsular, y vaticinaba que Portugal acabaría por transformarse en la sexta región de España "junto a Castilla, Cataluña, País Vasco, Galicia y Andalucía".

Tiengo a sensazión de que iste siñor Saraiva no teneba más intenzión que probocar, pero ye prou sintomatico que s'olbidase d'uno de os biellos reinos istoricos d'iste arguellau pelello de toro. Si bel cronista meyebal europeu leyese o listau de seis nazions ibericas, se sorprendería prou de no trobar-ie o reino d'Aragón, y sí Andaluzía, por eixemplo. ¿Cuestión d'ignoranzia, u refleixo de a reyalidá? ¿Aragón ye morindo como identidá, tornando-se una mera delimitazión alministratiba castellana, como ha beniu estando dende o sieglo XVII?

En istos tiempos de referéndums independentistas en Cataluña, tamién nusatros os aragoneses podríanos refrendar a reyalidá, y fer una consulta ta que Aragón, definitibamén, pase a estar una nueba probinzia de Castilla y León, u mesmo de La Rioja. ¿Quí será a primera localidá que gose fer-lo?

1.9.09

Zenisas de o berano.


Berano de grans inzendios y grans desirias. San Gregorio. Aliaga. Pinos, chinibros y sabinas ardendo entre restos de proyectils y atros caros chuguetes militars. Protestas y queixas silenziadas decamín. Muita calor y poca plebia. A eñemanía ixa, exibindo más banderas españolas en Zaragoza (dimpués dizen de os bascos y os catalans…). Inzendios y talas. Atra begada nos benden que o progreso (o trambía) prezisa que dispareixcan de a capital aragonesa os árbols. Adiós azipreses de Isabel a Catolica. Adiós, polida arquiteutura bechetal que puya ta o zielo en zenturias y en un basibiens chaze estronchicada por tierra. Ixo sí, con nocturnidá y cuasi a amagatons, ta minimizar protestas ziudadanas (como si no en fuesen prou minimas ya…). Atro berano de tortura taurina, en Uesca, prosimamén en Balbastro, en atras chicotas localidaz aragonesas an que toros y baquillas se combierten en o chuego y dibertimento de a pior de as bestias. Bel nino muerto en uno d’ixos “espeutaclos” y aquí no ha pasau cosa. Menos muertos en as carreteras, pero o numero d’animals que mueren esclafaus baixo as nuestras ruedas no baixa. Chabalins, rabosas, cochos, gatolins y paixaricos escachaus. Berano d’un montañero balién que morió leixos, a más de seis mil metros d’altaria, penchau en un paretón de chelo. Con una garra y una maneca trencadas. Y un fogonet y cuatro latetas por si sobrebibiba. Berano de os baliens que arriesgón a bida d’ellos por ir-ie a rescatar-lo, y abión de prener a dezisión más difízil: tornar sin Óscar. Tanimientres, en a tele, as que sí tornan son as rufiertas de o corazón con Belén Esteban y demás furrufalla telebisiba. A os ninos (y a las ninas) no se les puede dar en o cole una aspirina, pero pueden albortar sin ni an dezir-les-ne a os suyos pais. Sigue a crisis y l’ature, y nos inoculan o birus de o miedo (en iste caso, a la gripe A). Millons de bacunas feitas ascape ta una soziedá inmunizada debán de os millons de personas que mueren en Africa y Asia por enfermedaz acotoladas en Europa fa años grazias a bacunas que no se benden a os países pobres porque as farmazeuticas no en sacan estiella…

Uno de setiembre: atro berano ha ardiu y se desfá en zenisas.

25.6.09

Sarrate: chelaus, chelats y helados.

Fa unos pocos años, indo a treballar, conduziba yo chusto dezaga d'una chicota furgoneta blanca. Iba espisguardau, encara no despierto de tot, con l'autibidá zerebral minima ta no tener un aczidén de trafico entre o curto recorriu entre casa mía y o treballo. En un semaforo, abié tiempo de mirar-me fito fito o logotipo trilingüe que llebaba a furgoneta en a puerta de dezaga: chelats, chelaus, helados Sarrate. No me lo podeba creyer! Una empresa d'Alcampell fendo serbir as tres luengas d'Aragón!

Güe m'he tornau a trobar con Chelats Sarrate en o Diario del Altoaragón. O direutor d'ista empresa lliterana ha denunziau publicamén que a inesistenzia d'una lei de luengas d'Aragón perchudica iniziatibas empresarials como a suya, por o tema de l'etiquetau, que no puede fer-se monolingüe en una fabla que no siga o castellano.

Bai, ya m'acontentaría yo con que bella empresa altoaragonesa s'animase a etiquetar os suyos productos en aragonés, amás d'en castellano. Pero agora nomás m'acuerdo de l'Anís de Colungo, que fa etiquetau bilingüe, en aragonés y castellano. No sé si atros productos "locals" (soi pensando en as galletas Chesitas, en as carnicas ribagorzanas, etc.) han pensau nunca en etiquetar tamién en aragonés, pero cuento que no.

A lo menos, sí que n'hai empresas que, sin fer etiquetau bilingüe, s'animan a meter nombres en aragonés ta os suyos productos u negozios. Soi pensando en os binos Mingua, Petret u Mesache, en botigas de Balbastro como Ninona, Clarión u la ya dispareixida Chinebro... No ye por fer de menos istas iniziatibas, pero ye más importán un etiquetau bilingüe (refleixando que as dos fablas etiquetadas son a o mesmo nibel) que un nombre aragonés "decorando" una etiqueta feita de tot en castellano...

14.6.09

Fútbol y misils.


En o preto d'ista crisis economica, os meyos de comunicazión han reculliu dos informazions que me fan perder a fe en o sistema que nos gobierna. En primer puesto, Cristiano Ronaldo. O Real Madrid, fiau por os mesmos bancos que o gubierno español ha abiu de subenzionar, l'ha achustau por bels 94 millons d'euros. O zagal se'n ha gastau ya bels 20.000 € en una sola nuei, zelebrando-lo con ixa intelectual tan conoixida por a suya filantropía, Paris Hilton.

En segundo puesto, a notizia replegada por o diario El País en a suya edizión dichital de o domingo 14 de chunio: o exerzito español (que igual te fa d'ONG en Kosobo que d'omenaches a la bandera española en Zaragoza) ye aprendendo a chugar con unos misils que le compró o gubierno español en 2005, cada uno de os cuals costaba 950.000 €. O Estau le'n compró 46 (y dos d'estrena, ta poder chugar a fer maniobras en tierra), pero ye agora, dimpués d'adaptar os misils a os F-18 de o exerzito, cuan han aprendiu a tirar-ne. Como en Europa no i hai garra campo de tiro que tienga as condizions que calen ta ixa mena de chuegos militars, o Ministerio de Defensa ha teniu que logar un campo de tiro en Surafrica, pagando a modica cantidá de 640.000 €, a os que caldría adibir o coste de desplazar-ie dende España 70 militars y barios abions, en una operazión conoixida como Cruz del desierto.

7.6.09

Zena de cabo de curso en Purnas.

O pasau biernes 5 de chunio se fizo a zena de cabo de curso de l'Asoziazión Purnas. Como cada año, alumnos y alumnas de o curso d'aragonés y miembros de Purnas se chuntan ta despedir o curso. Iste año, a zena fue en o chino (u asiatico) de l'abenida de a Zinca, en a capital semontanesa. O curso d'aragonés encomenzó en otubre, y remató a finals de mayo. Como cuasi toz os años, o curso s'ha feito en un aula de a UNED, grazias a la colaborazión de o Conzello de Balbastro y de a Comarca d'o Semontano. Uno de os aspeutos más positibos de o curso ye a prozedenzia prou bariada de os alumnos: en hai de Sobrarbe, de l'Alta y a Baixa Ribagorza, A Fueba, o Semontano... Y toz se fan contentos de tener un espazio en Balbastro an que poder charrar l'aragonés que ya conoixeban u an que poder aprender-lo, bibindo a riqueza de as bariedaz bibas de o idioma dende a conzienzia de que son parti d'una mesma comunidá lingüistica: l'aragonesa.




3.6.09

Presentazión de Cuentos de la lluna en mingua.

Ayer se presentó en a librería Valentina Cáncer de Balbastro Cuentos de la lluna en mingua, una colezión d'onze relatos curtos d'Elena Chazal escritos en aragonés baixorribagorzano.

Elena Chazal, naixida d'Estadilla, ye autora tamién de a nobela Lo que mai no s'olbida (Xordica, 2005, con reedizión en 2006) y de relatos curtos como Ixa pena que afoga (Premio Cleto Torrodellas, 2003). Tamién ha obteniu bels premios de poesía. Si querez más informazión sobre l'autora y sobre a suya obra, punchaz aquí.

26.5.09

Samira no se'n adubiba.

Teneba prisa por naixer, y a Samira no l'importó brenca ra precariedá de l'asistenzia sanitaria en a comarca de Sobrarbe. A ninona no dio lugar a que l'ambulanzia de L'Aínsa que o domingo 24 de mayo llebaba a la suya mai ta o Espital de Balbastro podese arribar-ie a tiempo. Beyendo lo amanada que yera a librar Fatna Rouja (mai de a criatura), o medico y a infermera de L'Aínsa, que iban en l'ambulanzia, dezidión d'asistir a la muller en a marguin de a carretera A-120, chunto a Mipanas, an que naixió Samira. Una UME (unidá medicalizada d'emerchenzia) que tenió que benir de propio dende Monzón llebó finalmén a la nina y a la mai ta o Espital de Balbastro, an que quedón ingresadas en perfeuto estau de salú.

En Sobrarbe s'han feito contentos con a notizia, pero denunzian que cada bez que o medico de guardia ha de trasladar-se-ne por bella urchenzia, o zentro de salú de L'Aínsa se queda sin personal medico. Por ixo, demandan que puye o numero de medicos en ixe zentro u que bi aiga una uvi móbil que dé serbizio a las redoladas de Sobrarbe y Ribagorza.

Omenache militar a la bandera española
(debán de as barbas de Chuan de Lanuza).

O pasau domingo 24 de mayo, o exerzito español fizo un sentiu omenache a la bandera española en a Plaza d'Aragón, a os piez de o molimento a o Chustizia. Os prinzipals meyos de comunicazión aragoneses han replegau con delera y emozión as parolas de o cheneral Juan Pinto, qui dizió que a bandera española "simboliza la unión y la integridad de la Patria, y no hay mejor lugar para colocarla que este, en el corazón de la ciudad y rodeada de las banderas de todas las comunidades autonómicas (sic)". Dimpués de o emotibo acto, an que partizipón 130 soldaus d'ixa gran ONG que ye -y siempre ha estau- o exerzito español, bi abió un breu desfile dica la Ilesia de Santa Engrazia. No se sabe si bi abió misa u no, pero ye de dar que sí. Si querez partizipar de a entrañable empatía de os meyos de comunicazión aragoneses enta iste acto, nomás tenez que punchar aquí, u aquí. Bien se bale que en iste país (perdón, comunidá "autonomica") tenemos periodistas neutrals y brenca politizaus...

23.5.09

Presentazión de Como as falzillas en Balbastro.

O pasau chuebes 21 de mayo, a las 20:00, se presentó en o Zentro de congresos y esposizions de Balbastro o libro Como as falzillas, a primera nobela de Chesús de Mostolay, autor de títols como Alcordanzas de San Pelegrín, El aragonés en el Somontano de Barbastro y El aragonés de la Galliguera, en un acto con prou chen (muita benida d'Adagüesca, localidá natal de l'autor) y con a presenzia de Santiago Lisa, conzellero de cultura de a capital semontanesa.

Francho Nagore, de o Consello d'a fabla aragonesa, charró (en aragonés) sobre a nobela y o suyo autor. Dizió que ista primera nobela de Chesús de Mostolay ye en o bayo de A Lueca, tanto por o suyo conteniu autobiografico como por o suyo lenguache popular y semontanés.

Dimpués, Chesús de Mostolay -qui s'endrezó a o publico en castellano- esplicó bellas claus sobre a nobela y sobre o suyo protagonista, dende a suya nineza en Bortera (un lugar imachinario en o semontano de Sierra Guara) dica os zaguers años de o sieglo XX.

Cuentachén